Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), xuất khẩu gạo của cả năm 2013 chỉ đạt khoảng 6,6 triệu tấn, giảm đến hơn 1,1 triệu tấn so với cả năm 2012. Trong khi đó, xuất khẩu gạo tiểu ngạch sang Trung Quốc tăng gấp 4 lần và lúa gạo của Việt Nam từ đầu vào đến đầu ra phụ thuộc hoàn toàn vào Trung Quốc. Giảm chính ngạch, tăng tiểu ngạch Từ đầu năm đến hết ngày 26/12, cả nước xuất khẩu được 6,446 triệu tấn gạo, thu về hơn 2,78 tỉ đô la Mỹ theo giá FOB. Theo kế hoạch của hiệp hội đặt ra hồi đầu tháng 12, xuất khẩu gạo của cả năm 2013 sẽ đạt khoảng 6,6 triệu tấn. Tuy nhiên, từ đầu tháng đến ngày 26/12, xuất khẩu gạo chỉ đạt hơn 303.000 tấn, thu về hơn 130 triệu đô la Mỹ tính theo giá FOB (giao hàng tại mạn tàu). Theo một chuyên gia về lúa gạo, khả năng các doanh nghiệp xuất khẩu thêm gần 200.000 tấn gạo để đạt kế hoạch 6,6 triệu tấn của cả năm 2013 hầu như là rất thấp. Xuất khẩu gạo chính ngạch của năm 2013 mặc dù chưa đạt đến 6,6 triệu tấn, thấp hơn 1,1 triệu tấn so với năm 2012, nhưng xuất khẩu gạo tiểu ngạch sang Trung Quốc trong năm nay ước đạt từ 1,4 đến 1,6 triệu tấn, gấp 4 lần so với năm 2012. Trong 11 tháng đầu năm 2013, Trung Quốc tiếp tục là thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất, chiếm khoảng 32% tổng lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam, tăng nhẹ so với năm ngoái. Tiếp theo là thị trường châu Phi, chiếm gần 30%, tăng 9% so với cùng kỳ năm ngoái. VFA nhận định xuất khẩu sang Trung Quốc và châu Phi đã tăng trong thời gian qua tuy nhiên chưa thể bù đắp được thiếu nhu cầu từ các thị trường truyền thống trong khu vực Đông Nam Á như Indonesia, Philippines, Malaysia như các năm trước. Trả lời phỏng vấn báo chí bên lề một hội nghị về chuỗi giá trị lúa gạo ở TP.HCM, ông Trần Tuấn Anh, Thứ trưởng Bộ Công Thương nhận xét xuất khẩu gạo tiểu ngạch chứa đựng nhiều vấn đề như phụ thuộc vào điều kiện hạ tầng khu vực biên giới và chính sách của nước nhập khẩu. Bên cạnh đó, ách tắc hàng hóa thường xuyên xảy ra, gây nguy cơ cao đối với phẩm cấp và giá trị hàng hóa. Nhiều doanh nghiệp xuất khẩu lâu nay phụ thuộc vào thị trường tiểu ngạch do thị trường này tương đối dễ dãi về chất lượng hàng hóa. Vì thế sản phẩm lúa gạo khó xây dựng thương hiệu. Bộ Công Thương cũng cho biết chủ trương của bộ đối với hoạt động xuất khẩu gạo trong thời gian tới sẽ tiếp tục "bám" vào các đầu mối xuất khẩu của các thị trường truyền thống của gạo Việt Nam như các nước nhập khẩu trong khu vực Đông Nam Á. Bên cạnh đó, khuyến khích các thương nhân mở rộng thị trường xuất khẩu. Trung Quốc khống chế 2 đầu lúa gạo Việc xuất khẩu gạo của Việt Nam chủ yếu sang thị trường Trung Quốc, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) ông Trương Thanh Phong đã từng thừa nhận: "Nếu không nhờ xuất khẩu tiểu ngạch sang Trung Quốc, tình hình xuất khẩu gạo năm nay chưa biết sẽ xảy ra chuyện gì". Ông Trương Thanh Phong cũng thừa nhận, việc xuất khẩu tiểu ngạch sang thị trường Trung Quốc thời gian qua bộc lộ khá nhiều rắc rồi như việc gian lận thuế xuất khẩu, xù hợp đồng, mua bán thiếu sự ràng buộc chặt chẽ. Có một số hợp đồng khai mua bán chính ngạch nhưng khi thực hiện lại xuất tiểu ngạch qua biên giới để gian lận thuế. Không chỉ phụ thuộc đầu ra mà ngay cả đầu vào như giống lúa, phân bón, thuốc trừ sâu phục vụ cho sản xuất lúa gạo tại Việt Nam cũng phụ thuộc nhiều vào Trung Quốc. Bộ Nông nghiệp và phát triển Nông thôn ước tính khối lượng nhập khẩu phân bón các loại sau 11 tháng đầu năm 2013 đạt 4,27 triệu tấn và 1,57 tỷ USD, tăng 19,1% về lượng và 2,5% về giá trị so với cùng kỳ năm 2012. Trong đó, nguồn phân bón nhập khẩu chủ yếu từ Trung Quốc, chiếm tới 49% tổng kim ngạch nhập khẩu của mặt hàng này. Cùng với đó, kim ngạch nhập khẩu thuốc trừ sâu 11 tháng đầu năm 2013 đạt 689 triệu USD, tăng 9,9% so với cùng kỳ năm 2012. Trung Quốc cũng là thị trường nhập khẩu chính, chiếm 49,7% tổng kim ngạch nhập khẩu, tăng 3,8% so với thị phần của năm 2012. Giống lúa Trung Quốc mặc dù chất lượng và hàm lượng dinh dưỡng kém hơn giống lúa Việt Nam nhưng lại cho sản lượng cao hơn gấp nhiều lần. Nhưng việc sản lượng cao không phải là nguyên nhân chính khiến giống lúa Trung Quốc thống lĩnh ở một số vùng trồng lúa các tỉnh thành phía Bắc mà nguyên nhân chính, theo đánh giá và quan sát của GS Võ Tòng Xuân, chuyên gia về Nông nghiệp cho biết, do nhiều quan chức lại đứng đằng sau lưng những công ty nhập khẩu lúa giống Trung Quốc để kiếm lợi ích cá nhân, khuyến cáo nông dân nên trồng lúa Trung Quốc, không trồng giống lúa Việt Nam. Các chủ thể liên kết với nhau, trong đó có cả quan chức, để kinh doanh lúa giống Trung Quốc. Giá gạo giảm 5% so với năm 2012 Chuyên trang lúa gạo Oryza thông tin giá chào gạo xuất khẩu loại cao cấp 5% tấm của Việt Nam hồi cuối tuần rồi dao động từ 405- 415 đô la mỹ/tấn, giảm ngang giá với gạo cùng phẩm cấp của Ấn Độ nhưng thấp hơn 25 đô la Mỹ/tấn so với gạo 5% của Thái Lan. Như vậy giá chào gạo xuất khẩu của Việt Nam đã giảm mạnh khoảng 25 đô la Mỹ/tấn sau khi vượt Thái Lan hồi cuối tháng 11, đầu tháng 12 vừa qua. Từ đầu năm đến nay, giá trung bình xuất khẩu gạo của Việt Nam chỉ đạt 432 đô la Mỹ, giảm khoảng 5% so với giá của năm 2012.