Ngay từ tháng 1-2015, cán cân thương mại của Việt Nam đã không còn duy trì được trạng thái xuất siêu mà đã quay lại nhập siêu 0,5 tỷ USD. Việc nhập siêu khá lớn ngay từ tháng đầu năm cho thấy nỗi lo nhập siêu quay trở lại trong năm nay là hoàn toàn có cơ sở.

Nhập siêu nửa tỷ USD

2014 là năm thứ 3 liên tiếp Việt Nam duy trì được trạng thái xuất siêu sau nhiều năm dài “ngập lụt” trong tình trạng nhập siêu. Cụ thể, tổng kim ngạch XK năm 2014 đạt 150,19 tỷ USD, tăng 13,7% so với cùng kỳ năm 2013. Trong khi đó, kim ngạch NK đạt 148,05 tỷ USD, tăng 12,1% so với năm trước. Như vậy, con số xuất siêu ước đạt 2 tỷ USD. Nhờ sự tăng nhanh của XK và tăng chậm của NK đã giúp cán cân thương mại giữ trạng thái dương trong 3 năm qua.

Tuy nhiên, ngay từ cuộc họp báo thường kỳ tháng 11-2014 và những cuộc họp sau đó, Bộ Công Thương đã đưa ra dự báo đà xuất siêu sẽ bị “ngắt” nhịp bằng con số nhập siêu của năm 2015 khoảng 6-8 tỷ USD. Có thể thấy, ngay từ tháng đầu năm 2015, Việt Nam đã quay trở lại nhập siêu. Cụ thể, kim ngạch XK tháng 1 ước đạt 12,9 tỷ USD, tăng 0,2% so với tháng 12-2014 và tăng 9,7% so với tháng 1- 2014. Kim ngạch NK hàng hoá ước đạt 13,4 tỷ USD, giảm 4,5% so với tháng 12-2014 và tăng 35,5% so với tháng 1-2014.

Con số nhập siêu của tháng 1 ước đạt  0,5 tỷ USD, bằng 3,9% kim ngạch XK, trong đó khu vực DN trong nước nhập siêu 1,19 tỷ USD; khu vực FDI (kể cả dầu thô) xuất siêu 0,69 tỷ USD.

Theo đánh giá của Bộ Công Thương, kim ngạch NK tháng 1 tăng cao (35,5%) so với cùng kỳ năm trước do thời điểm tháng 1-2014 là tháng cận tết Nguyên đán nên các hoạt động XK không sôi động. Ngoài ra, để phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh của năm mới 2015, kim ngạch NK của nhiều mặt hàng trong tháng 1-2015 tăng khá cao như sắt thép; sản phẩm khác từ dầu mỏ; phân bón; điện tử, máy tính và linh kiện; điện thoại các loại và linh kiện; máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng khác; thức ăn gia súc và nguyên phụ liệu; vải; xơ sợi dệt... “Việc NK các nguyên liệu đầu vào sản xuất thời điểm này đang thuận lợi hơn so với cùng kỳ do giá của hầu hết các mặt hàng đều có xu hướng giảm bởi ảnh hưởng của giá dầu (trừ phân bón và kim loại thường khác)”, báo cáo của Bộ Công Thương nêu rõ.

NK sẽ còn tăng

Nhập siêu khá lớn ngay từ tháng đầu năm cho thấy nỗi lo nhập siêu quay trở lại trong năm nay là hoàn toàn có cơ sở. Theo phân tích của ông Đỗ Thắng Hải, Thứ trưởng Bộ Công Thương, có nhiều nguyên nhân dẫn đến nhập siêu trong năm 2015. Trước tiên, thặng dư cán cân chủ yếu do DN FDI, còn các DN có 100% vốn trong nước vẫn nhập siêu. Song nếu nhìn xuyên suốt mấy năm trở lại đây thì thấy rằng, bản thân các DN FDI đã đến ngưỡng bởi họ có công suất và làm theo lợi nhuận nhất định, chứ không phải năm nào cũng tăng hơn năm trước. Ví dụ 2012, DN FDI tăng XK đến 31% nhưng năm 2013 chỉ tăng 22% và năm 2014 chỉ còn 12%. Đến năm 2015, khả năng tăng trưởng XK của DN FDI không nhiều như những năm trước. Bên cạnh đó, 2015 là năm Việt Nam tiếp tục hội nhập sâu với kinh tế thế giới thông qua nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) sắp ký kết như FTA Việt Nam – EU, FTA Việt Nam - Liên minh Thuế quan… nên DN các nước cũng dịch chuyển NK máy móc, nguyên vật liệu khiến kim ngạch NK tăng.

Chưa kể đến, năm 2015, các DN của Việt Nam cũng sẽ nâng cao năng lực sản xuất để tăng tính cạnh tranh và dự kiến cũng sẽ có nhu cầu NK lớn phục vụ sản xuất trong nước. “Từ các yếu tố này, chúng ta có thể thấy nhu cầu NK năm 2015 có xu hướng tăng hơn đáng kể so với năm 2014 và những năm trước đây. Trong khi đó, dựa trên giá trị hàm lượng công nghệ, nguồn nhân lực thì XK năm 2015 có tăng trưởng nhưng không đột biến,” ông Trần Tuấn Anh, Thứ trưởng Bộ Công Thương nhận định.

Cần thiết

Dù nhập siêu quay trở lại nhưng theo đánh giá của Bộ Công Thương nhập siêu là cần thiết bởi nhu cầu cho phát triển của các ngành sản xuất trong năm 2015 rất lớn. Cùng quan điểm này, ông Võ Trí Thành, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) đánh giá, nếu xét một cách tổng thể, dự báo nhập siêu vào năm 2015 không quá lo ngại do cán cân thanh toán tổng thể trong năm 2015 vẫn được dự báo thặng dư, mặc dù mức độ không quá lớn.

Tuy nhiên, theo ông Thành, thâm hụt thương mại được dự báo như vậy trong ngắn hạn phản ánh cơ cấu kinh tế Việt Nam còn thiếu bền vững bởi bên cạnh lợi thế so sánh về lao động, tài nguyên… thì sản xuất vẫn phụ thuộc nhiều vào bên trung gian, đặc biệt là Trung Quốc. DN Việt Nam hiện chưa đủ năng lực cạnh tranh để tham gia vào các mạng sản xuất, chuỗi giá trị của các tập đoàn lớn, các DN FDI… Một số chuyên gia khác nhìn nhận, trong cơ cấu XNK năm 2014 xuất siêu cơ bản thuộc về công của khối FDI. Bởi hiện nay XK của FDI chiếm 68% trong tổng kim ngạch XK hàng hoá và dịch vụ. Song, đáng nói là giá trị gia tăng chỉ chiếm 20% thì rõ ràng là Việt Nam đang “XK hộ”.

Nhìn một cách tổng thể, nhập siêu trở lại không phải là vấn đề quá nặng nề, bởi Việt Nam hiện vẫn là nền kinh tế gia công XK, trong đó sản xuất gia công là động lực chính thúc đẩy phát triển kinh tế. Theo khuyến cáo của nhiều chuyên gia kinh tế, vấn đề cốt lõi để giảm nhập siêu là nhanh chóng xây dựng hệ thống các ngành công nghiệp phụ trợ trong nước để thúc đẩy sản xuất trong nước thay vì nhập siêu hàng tiêu dùng. Bên cạnh đó, cần chuyển hướng NK máy móc và công nghệ từ EU và Hoa Kỳ để tận dụng lợi ích từ việc gia nhập WTO cũng như tận dụng các FTA đã ký kết giữa Việt Nam và các đối tác. Làm được điều này, một mặt chúng ta đa dạng hoá thị trường NK, mặt khác thúc đẩy năng suất và công nghệ hiện đại trong nền kinh tế.

Diệp Anh
Nguồn: Báo Hải Quan