Năm 2010, hàng NLTS nước ta vào thị trường Hoa Kỳ khoảng 1,8 tỷ USD, chiếm 12,04% tổng kim ngạch XK của Việt Nam vào thị trường này. Năm 2011, ước tính tổng kim ngạch XK ngành hàng NLTS của Việt Nam vào Mỹ khoảng hơn 3 tỷ USD. Năm 2011, Hoa Kỳ giữ vị trí thứ nhất trong tiêu thụ các mặt hàng cà phê, điều, hồ tiêu, đồ gỗ, thủy sản của Việt Nam: chiếm 11,7% tổng lượng XK cà phê, chiếm 1/3 tổng lượng XK điều; Hoa Kỳ và Nhật Bản chiếm 1/3 giá trị XK thuỷ sản của Việt Nam.
Hiện nay Hoa Kỳ nhập khoảng 15% hàng thực phẩm, riêng rau quả tươi 50% và thủy sản 80%. Việt Nam là một trong 15 nước XK nông sản nhiều nhất vào Hoa Kỳ, trong đó thủy sản đứng thứ 5. Sau thanh long, gần đây vải, măng cụt, hồng xiêm, vú sữa và chôm chôm được đánh giá là những sản phẩm XK có triển vọng lớn đối với hầu hết các thị trường, đặc biệt là thị trường Mỹ. Hiện thanh long vẫn là mặt hàng có số lượng và kim ngạch XK lớn sang Mỹ. Chỉ trong 2 tháng đầu năm 2012, kim ngạch XK thanh long đã đạt 624.800 USD, tăng 170,9%. Tiếp đến là dứa với các sản phẩm dứa khoanh đóng lon và nước dứa cô đặc. Gần đây nhất, là nước lạc tiên, với đạt kim ngạch 107.000 USD, tăng 193,8%...
Thay đổi rõ nét nhất là gần đây Mỹ đã tăng NK các sản phẩm rau, quả tươi và giảm dần các sản phẩm rau, quả đóng hộp. Song thực tế, đến nay, giá trị XK các loại trái cây này sang Mỹ còn thấp. Gần đây nhiều mặt hàng rau tươi và hoa quả sấy khô của Việt Nam cũng đã thâm nhập được vào thị trường Mỹ. Đến thời điểm này, đã có 36 loại rau của Việt Nam XK vào Mỹ với tổng kim ngạch đạt 1,1 triệu USD, trong đó nấm rơm muối, nấm rơm đóng lon đạt kim ngạch cao nhất. Tiếp đến là mặt hàng ngô non đóng lon, ngô luộc. Dưa chuột là một trong những mặt hàng rau XK mạnh nhất của Việt Nam trong những năm qua. Không chỉ rau, các sản phẩm như khoai lang, củ hành, tỏi, nghệ, gừng, củ từ... cũng đang được người Mỹ ưa chuộng.
Xoài, thanh long, chuối, mãng cầu, đu đủ... là những mặt hàng nông sản của chúng ta đang được các nước trên thế giới tiêu thụ mạnh. Thế nhưng, trong khi các DN đang khó tìm nguồn nguyên liệu, thì hầu như chưa có vùng trồng chuyên canh đủ lớn đáp ứng được nhu cầu XK. Đến nay, ngoài các mặt hàng XK truyền thống của Việt Nam như dệt may, giày dép, cá tra, cá ba sa thì Mỹ cũng đã tạo điều kiện cho Việt Nam xuất sang nước này thanh long, chôm chôm. Mỹ đang xem xét NK của Việt Nam vải thiều, nhãn... Ngược lại, Việt Nam cũng xem xét cho Mỹ XK một số sản phẩm nông nghiệp sang thị trường Việt Nam. Các sản phẩm nông nghiệp XK của hai nước có tính chất bổ trợ cho nhau chứ không mâu thuẫn.
Tuy nhiên các DNXK trái cây qua Mỹ cho biết đang gặp khó khăn bởi Luật Hiện đại hóa an toàn thực phẩm (FSMA) có hiệu lực từ đầu năm 2011, mặc dù trước đó các DN đã thực hiện đầy đủ các quy định về thực phẩm NK và được cấp phép NK theo quy định của Bộ Nông nghiệp Mỹ. Việt Nam là một trong 15 quốc gia XK nông sản nhiều nhất vào thị trường Mỹ. Các nông sản Việt Nam như hạt điều, cà phê, thủy sản (tôm, cá tra), hồ tiêu, cao su, đồ gỗ chế biến và nhiều mặt hàng trái cây khác được chấp thuận vào thị trường Mỹ sau khi Việt Nam đảm bảo các yêu cầu về an toàn vệ sinh thực phẩm.
Có thể nói, cơ hội đẩy mạnh XK các sản phẩm rau, quả tươi của Việt Nam sang thị trường Mỹ là rất lớn. Các DNXK rau hoa quả Việt Nam cần nhanh chóng vượt qua những điều kiện khắt khe về vệ sinh thực phẩm của thị trường này. Mặt khác, các nhà quản lý, người sản xuất cũng cần phải có một chiến lược XK rau quả lâu dài, có chính sách hỗ trợ SX, XK phù hợp, tạo điều kiện cho rau quả Việt Nam thâm nhập thị trường Mỹ hiệu quả hơn.
Mỹ không phải thị trường cao cấp, trái lại đây là thị trường rất dễ tiêu thụ, bởi có nhiều mức tiêu thụ hàng cho những người thu nhập cao, cho những người thu nhập trung bình và những người thu nhập thấp. Nhưng vấn đề quan trọng nhất khi XK vào thị trường này là cần phải giữ ổn định thị trường: thứ nhất phải ổn định về khối lượng hàng, thứ hai phải ổn định về chất lượng, thứ ba phải ổn định về thời gian giao hàng. Với bạn dứt khoát không được giao hàng chậm, không giao hàng thiếu số lượng và lơ là vệ sinh an toàn thực phẩm.
Đặc biệt, đừng thấy khối lượng nông sản XK tăng đột biến sang Mỹ mà mừng, vì khi lượng hàng tăng đột ngột sẽ khiến các cơ quan chức năng và những đối thủ cạnh tranh ở Mỹ để ý, họ sẽ quy kết cho chúng ta là "bán phá giá" nên mới xuất được nhiều hàng. Bởi vậy, chúng ta cần khôn khéo, cần có chiến lược tăng lượng hàng XK một cách từ từ mới bền vững.
Theo đánh giá của giới chuyên gia, trong thời gian tới, hàng hóa nông sản Việt Nam XK vào Mỹ sẽ phải vượt qua "rào cản" cao hơn khi Mỹ sẽ thực hiện kiểm tra chất lượng các mặt hàng nông sản NK theo Luật Hiện đại hóa an toàn thực phẩm (FSMA). Cụ thể, theo đạo luật, từ năm 2012, Mỹ sẽ thực hiện quy trình kiểm tra hết sức ngặt nghèo đối với các sản phẩm hàng hóa của tất cả các nước XK vào thị trường này, bao gồm nông sản, đồ ăn, đồ uống. Cũng theo FSMA, Bộ Nông nghiệp Mỹ sẽ có quyền ra lệnh kiểm tra hoặc thu hồi sản phẩm XK vào Mỹ nếu không đảm bảo chất lượng đồng thời tính phí cho chủ hàng XK sản phẩm đó.
Rào cản vệ sinh thực phẩm
Trái cây, rau quả hay những mặt hàng nông sản của Việt Nam khi XK đều vướng vào quy định an toàn vệ sinh thực phẩm mà những nhà NK đưa ra. Ðây là căn bệnh trầm kha mà Việt Nam và các nước trong khu vực hay gặp phải - ông Edward Chi, TGĐ Cty luật Edward, Wynn & Associates (Mỹ), phát biểu tại hội thảo XK trái cây và nông sản thực phẩm vào thị trường Hoa Kỳ. Hiện nhiều lô hàng nông sản thực phẩm của Việt Nam xuất vào thị trường Mỹ đang bị giữ lại ở các cảng và trung tâm khử trùng của Mỹ. Trái cây Việt Nam thường bị nhiễm khuẩn, những mặt hàng nông sản khác lại có hàm lượng vi sinh vượt mức cho phép, thủy sản lại có dư lượng kháng sinh cao.
Theo ông Chi, đây là những lý do tại sao kim ngạch XK những mặt hàng này vào Hoa Kỳ chỉ chiếm một lượng khá khiêm tốn so với nhu cầu NK hàng năm của Hoa Kỳ. Các DN trong nước còn chịu thêm một số bất lợi khác khi bị hải quan Mỹ giữ hàng. DN phải trả thêm 2.500 USD cho chi phí khử trùng, lưu kho, đổ rác, khi hàng bị ách tắc tại các cảng. Ðồng thời, hải quan Mỹ sẽ thông báo trên toàn liên bang, tên DN đã vi phạm an toàn vệ sinh thực phẩm mà Cục Quản lý thực phẩm và dược phẩm Mỹ (FDA) đưa ra. Ðiều này có nghĩa là những lô hàng sau của DN, khi xuất vào Mỹ sẽ được hải quan kiểm tra gắt gao và kỹ hơn mức cần thiết.
Rào cản an ninh
Sau ngày 11/9, để tránh bị khủng bố lương thực và sinh học, Hoa Kỳ đã ban hành một đạo luật mới, gọi là An ninh container. Theo quy định này, kể từ ngày 12/12/2003, tất cả những mặt hàng xuất vào Mỹ đều phải đăng ký qua FDA. FDA đã nhận đơn đăng ký từ ngày 16/10/2003, doanh nghiệp có thể đăng ký qua website của FDA: www.fda.gov/furls, email: furls@fda.gov. FDA sẽ nhận đơn đăng ký suốt 24 giờ trong ngày, và 7 ngày trong tuần. Các doanh nghiệp trong nước nên đăng ký với FDA càng sớm càng tốt, vì FDA chỉ có khả năng xử lý 8.500 đơn đăng ký.
Nếu đáp ứng đầy đủ những yêu cầu về an toàn vệ sinh thực phẩm và chứng minh được những thông tin khai báo là chính xác, đơn của DN sẽ được giải quyết hoàn tất trong vòng 24 giờ. Ðể đăng ký xuất hàng vào Mỹ, các DN cũng có thể chọn một đại diện có cơ sở kinh doanh tại Mỹ, DN phải ủy quyền cho đại diện của mình tại nước sở tại. Sau khi được chấp nhận đơn đăng ký, khi xuất hàng vào Mỹ, phải thông báo trước cho FDA, hàng hoá đi bằng đường biển phải nộp bản thông báo trước 8 giờ trước khi cập cảng, 4 giờ bằng đường hàng không và 2 giờ cho đường bộ.
Nếu các DN không chấp nhận những quy định trên, sẽ bị phạt hành chính hoặc hình sự và hàng hóa của DN đó sẽ không được xuất vào Mỹ nữa. Các DN trong nước nên tránh xuất hàng qua cảng ở Cali, vì đây là cảng có mức thuế cao nhất thế giới, trong khi đó ở các bang Nevada, Florida lại có mức thuế thấp hơn nhiều.
Còn quá manh mún
Theo nhận định của các chuyên gia trong ngành, những DNXK hàng nông sản của Việt Nam vẫn còn làm ăn quá manh mún không giữ được uy tín trên thương trường. Ông Edward Chi kể, ông đã từng thụ lý một trường hợp DN Việt Nam bị giữ hàng tại cảng ở Mỹ. Trên vận đơn của DN này ghi rõ hàng XK là trái dứa (thơm), nhưng có lẽ vì thiếu dứa nên DN đã bỏ thêm một thùng trái chôm chôm vào container hàng đựng dứa. Hải quan Mỹ phát hiện được, và nguyên cả lô hàng đó đã được trả lại, và tên DN đi với cụm từ gian lận thương mại đã được gửi đi tất cả các cảng trên toàn liên bang.
Bà Võ Mai, Chủ tịch Hiệp hội Trái cây Việt Nam (Vinafruit), cũng thừa nhận các DN chỉ muốn làm ăn riêng lẻ một mình, chứ không muốn hợp tác lại cùng nhau xây dựng, hỗ trợ lẫn nhau để nâng sức cạnh tranh trái cây Việt Nam trên thị trường thế giới. Hai hội viên cùng XK một loại trái cây thông qua một đối tác nước ngoài, thương vụ đầu tiên thành công tốt đẹp. Ðến thương vụ thứ hai, ông này lại hất cẳng ông kia để làm ăn một mình, bà Mai dẫn chứng.
Rào cản kỹ thuật mới
Như trường hợp trái thanh long Việt Nam, đã phải mất đến 4 năm để đáp ứng các quy trình sản xuất, chiếu xạ của phía Mỹ, đến năm 2008 mới xuất được lô hàng thanh long đầu tiên vào Mỹ. Theo ông Matthew Lantz, chuyên gia về chính sách thương mại nhiệt đới của dự án USAID STAR Plus, việc không có mặt trong danh sách dữ liệu MRL của Mỹ là vấn đề của không chỉ trái thanh long Việt Nam, mà nhiều loại trái cây nhiệt đới như nhãn, vải... NK từ các nước khác cũng đang gặp phải.
Tính đến thời điểm hịên nay, đã có thanh long và chôm chôm và một số loại trái cây Việt Nam khác là vải, nhãn, vú sữa và xoài cũng đang tiến hành các quy trình để có thể tiếp cận thị trường Mỹ trong tương lai.
Kiến nghị đối với Bộ NN-PTNT và Bộ Công thương.
Những thay đổi quan trọng của Luật Hiện đại hóa an toàn thực phẩm (FSMA) so với trước đây:
- Áp dụng phương thức kiểm tra tại cảng đến và đang đối mặt với tình trạng quá tải khi khối lượng NK tăng.
- Các nhà NK có trách nhiệm bảo đảm rằng các nhà cung ứng nước ngoài đã áp dụng đầy đủ các biện pháp kiểm soát phòng ngừa. Đặc biệt là yêu cầu thực phẩm NK từ nước ngoài phải an toàn như thực phẩm trong nước.
- Vấn đề chính của FSMA tăng số lần kiểm tra nhà máy, củng cố các hệ thống lưu trữ hồ sơ và truy nguyên nguồn gốc, đặc biệt với rau và quả. Đã thực hiện việc đăng ký cơ sở thực phẩm và sẽ được mở rộng, tái đăng ký thường xuyên hơn, cần các thông tin bổ sung. Luật Hiện đại hóa an toàn thực phẩm (FSMA), trong nội dung có quy định về gia hạn đăng ký cơ sở SX thực phẩm, yêu cầu các nước phải đăng ký đầy đủ thông tin chi tiết về những nơi SX. Mỹ cũng đưa ra quy định mới về việc giám sát phòng ngừa dịch bệnh đối hàng nông sản NK, quy định việc giám định tại Hoa Kỳ và tại nước ngoài, những phát sinh trong vấn đề an toàn thực phẩm được quy định ngặt nghèo hơn.
Vấn đề nữa là chương trình xác minh nguồn gốc tại nước ngoài thắt chặt hơn. Mỹ cũng vừa đưa ra đạo luật mới đối với mặt hàng thanh long của Việt Nam khi xuất vào thị trường này. Những đạo luật mới sẽ gây nhiều khó khăn, ảnh hưởng đến XK hàng nông lâm thủy sản của Việt Nam (cũng như của các nước) vào thị trường Mỹ. Thế nhưng phía nước ta vẫn chưa có động thái nào để đối phó, cho thấy sự chậm trễ của các cơ quan chức năng trong việc ứng phó với diễn biến, rào cản mới trong XK nông sản.
Thời gian qua, công tác xúc tiến thương mại hàng nông sản còn gặp khó khăn do vấn đề trao đổi thông tin ở một số thị trường còn hạn chế, việc cập nhật thông tin còn chậm; nhận và xử lý thông tin về những quy định mới trong thương mại ở các thị trường XK còn lúng túng. Bộ NN-PTNT và Bộ Công thương cần nghiên cứu, đào tạo cán bộ có chuyên môn, cử chuyên gia đi ra nước ngoài học tập kinh nghiệm của bạn.
Một vấn đề nảy sinh trong nhiều năm qua và đến bây giờ vẫn chưa ngã ngũ, đó là việc Hoa Kỳ muốn đưa cá tra và cá basa Việt Nam vào định nghĩa mới cả catfish (cá da trơn). Nếu chúng ta phản ứng không kịp thời và không có kế sách đúng để họ đưa cá tra vào nhóm cá da trơn, thì chúng ta sẽ phải mất 2-3 năm và tiêu tốn đến 2-3 tỷ USD mới đưa được cá tra ra khỏi nhóm đó. Vì vậy, chúng tôi kiến nghị Bộ NN-PTNT cần cử đơn vị tham gia các đoàn vận động các cơ quan hữu quan của Hoa Kỳ để họ không đưa cá tra và basa Việt Nam vào nhóm catfish. Bộ NN-PTNT cần phối hợp chặt chẽ với Bộ Công thương, VASEP, Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ để có những buổi làm việc với DOC, đại diện thương mại Mỹ, văn phòng luật sư ở Mỹ để tìm hiểu thông tin và tìm phương cách tiếp tục đấu tranh với phía Hoa Kỳ trong việc áp đặt thuế chống bán phá giá đối với cá tra, cá basa của Việt Nam.
Bộ NN-PTNT cần cử đầu mối thường xuyên nghiên cứu những Luật, chính sách mới của Hoa Kỳ về vấn đề nông nghiệp, như Luật Hiện đại hóa về an toàn thực phẩm (FSMA), các vấn đề thuộc phạm vi thực thi Đạo Luật Lacey (trong NK đồ gỗ); các vấn đề về rà soát hành chính đối với tôm và cá XK của Việt Nam sang Hoa Kỳ.
Giải pháp của DN khi tiếp cận với thị trường Mỹ
Chúng tôi đã lưu ý với ngành chế biến nông sản Việt Nam, cần phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc về VSATTP, hạn chế tối đa dư lượng kháng sinh thừa trong hàng hóa, không sử dụng chất bảo quản thực phẩm mà bạn cấm.
Một số vấn đề nữa là, hiện nay một số DN chế biến thủy sản nước ta đã sử dụng những chất giữ nước trong cá để tăng trọng lượng. Ví dụ miếng cá file khi ngâm nước rất to, nhưng khi rã đông thì rất nhỏ, làm như vậy thì sẽ ảnh hưởng đến uy tín hàng thủy sản của Việt Nam.
DN Việt Nam cũng cần nâng cao năng lực cạnh tranh. Muốn làm ăn thì phải hiểu nhau, hiểu luật, hiểu về con người, tập quán làm ăn, sinh hoạt của người ta. Các DN của chúng ta cần phải học hỏi, đầu tư đổi mới công nghệ để đảm bảo được yêu cầu chất lượng của phía Hoa Kỳ. Tiếp tục phát huy hiệu quả các trung tâm xúc tiến thương mại
Trung tâm Xúc tiến thương mại (GTSP) của Việt Nam tại New York đã trao đổi với phía Hoa Kỳ để triển khai chương trình đưa chuyên gia Mỹ vào tổ chức hội thảo tại Việt Nam với 3 đợt: từ 8-12/3/2012; từ 16-20/4/2012; từ 18-22/5/2012. Các chuyên gia của Mỹ đã giới thiệu với các DN Việt Nam về quy định của Hoa Kỳ liên quan đến việc XK, kinh doạnh thực phẩm và đồ uống; quy định về ATVSTP bảo vệ người tiêu dùng của FDA; giới thiệu Luật Hiện đại hóa an toàn thực phẩm mới của Hoa Kỳ; về việc các cơ quan nhà nước của Mỹ có thể hỗ trợ DN đảm bảo thực hiện Luật. Các cuộc hội thảo này đều miễn phí đối với các DN Việt Nam tham gia.
Cần tổ chức một số đoàn trong nước sang Hoa Kỳ tìm hiểu để giúp DN Việt Nam nắm bắt kịp thời, hành xử khôn ngoan để tránh bị kiện cũng như không gặp khó khăn trong XK. Các trung tâm xúc tiến thương mại sẽ phát huy hiệu quả rất cao nếu được đặt ở những địa bàn trọng điểm. Ở Hoa Kỳ chúng ta đã có trung tâm thương mại đặt tại San Fransico và New York, nhưng nên mở thêm nhiều trung tâm khác đặt ở Chicago, Los Angeles là những trung tâm tiêu thụ sản phẩm lớn, đặc biệt nên mở văn phòng ở những tiểu bang Bờ Tây là nơi có tập trung đông người Việt Nam. Hiện nay thủy hải sản Việt Nam sang Mỹ đều vào qua Califonia - nơi có đông cộng đồng Việt Nam sinh sống, nếu chúng ta phát huy được thế mạnh của cộng đồng Việt Nam ở đấy thì sẽ rất tốt.
Theo Báo Nông nghiệp Việt Nam
